Odwiedzając przeworską nekropolię, wielu mieszkańców mija ten skromny, lecz uderzający formą pomnik nagrobny. Wystarczy wejść przez główną bramę cmentarza i spojrzeć w lewo – na niewielkim wzniesieniu stoi nagrobek kryjący prochy człowieka o niezwykłym życiorysie.
Bartłomiej Golankiewicz na co dzień zajmował się kuśnierstwem, jednak w 1863 roku jako 22-letni młodzieniec chwycił za broń, by walczyć o wolną Polskę w Powstaniu Styczniowym, m.in. w oddziale płk. Leona Czechowskiego. Za męstwo na polu bitwy został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari oraz mianowany na stopień honorowego podporucznika. Zmarł w 1927 roku w sędziwym wieku, a pamięć o nim uwiecznili potomkowie, którzy wyemigrowali za ocean.
Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy przypomniało fascynujące ustalenia historyka Krzysztofa Neuberga, który w „Przeworskich Zapiskach Historycznych” odsłonił lwowskie korzenie tego niezwykłego zabytku sztuki sepulkralnej.
Dzieło mistrza z Łyczakowa
Dzieci powstańca „obecne w Ameryce” nie szczędziły środków, by godnie uczcić ojca, zlecając wykonanie pomnika jednemu z najbardziej renomowanych zakładów kamieniarsko-rzeźbiarskich ówczesnej Małopolski Wschodniej.
Konstrukcja spoczywa na betonowej płycie i dwustopniowym cokole, na którym wznosi się zwężająca trapezowo stela zwieńczona łagodnym ostrosłupem. Całość wykonano z czarnego, szlifowanego granitu, w którym precyzyjnie wycięto pozłacane litery oraz niewielki krzyż. Na kamieniu widnieje sygnatura Ludwika Makolondry (1874–1942). Był to przedstawiciel słynnego rodu kamieniarzy prowadzących pracownię przy ul. Św. Piotra we Lwowie, tuż obok Cmentarza Łyczakowskiego. To właśnie w tym warsztacie powstały dziesiątki monumentalnych grobowców zdobiących tę jedną z najważniejszych polskich nekropolii narodowych, a jeden z nielicznych takich obiektów trafił bezpośrednio do Przeworska.
Marmurowa maska pośmiertna Andrzeja Albrychta
Najbardziej poruszającym elementem pomnika jest wkomponowany pośrodku czarnej steli owalny medalion z białego marmuru. Płaskorzeźba utrzymana w konwencji maski pośmiertnej przedstawia popiersie starszego mężczyzny w jednorzędowym mundurze oficerskim.
Autorem tej rzeźby był Andrzej Albrycht (1878–1937) – wybitny lwowski artysta rzeźbiarz, wykładowca w prestiżowej Szkole Przemysłowej we Lwowie oraz twórca pomników takich postaci jak Jan III Sobieski, Tadeusz Kościuszko czy Franciszek Stefczyk.
Jeżeli porównamy ten kamienny portret do zdjęcia z podobizną Bartłomieja Golankiewicza, musimy przyznać, że autor medalionu dogłębnie opanował tajniki trudnej sztuki rzeźbiarskiej. Posiadł umiejętność ożywiania opornej, twardej materii, umiejętność podkreślania tych cech, które decydują o ostatecznym wyrazie dzieła i powodują, że kamienny wizerunek jest czymś więcej niż tylko zwykłym odbiciem, skopiowaniem twarzy, martwą maską – pisał o przeworskim dziele Krzysztof Neuberg.
Z wymodelowanej en face twarzy o surowych, ascetycznych rysach, bruzdach na czole, gęstych brwiach i orlim nosie bije spokój, duma oraz wojskowa stanowczość.
Symbolika liści dębu i lauru w sztuce cmentarnej
U dołu marmurowego medalionu wyrzeźbiono dwie krzyżujące się gałązki, które w sztuce sepulkralnej niosą jednoznaczny przekaz ideowy:
- gałązka laurowa: symbol nieśmiertelnej sławy, męstwa, stałości w zasadach i patriotycznej wytrwałości na polu walki,
- liście dębu: tradycyjny symbol siły moralnej, niezłomnej wiary, cnót obywatelskich oraz szlachetności ducha.
Obecność dzieł Makolondry i Albrychta na cmentarzu w Przeworsku to rzadki przykład przeniesienia kunsztu artystycznego środowiska lwowskiego na grunt podkarpackiej prowincji, stanowiący cenny element dziedzictwa narodowego w naszym mieście.
Jak odnaleźć grób Bartłomieja Golankiewicza?
- Wejdź na cmentarz główną bramą. Po przekroczeniu bramy wejściowej na starym cmentarzu w Przeworsku skieruj się od razu w lewą stronę.
- Zwróć uwagę na wzniesienie terenu. Mogiła powstańca znajduje się na niewielkiej skarpie, zaledwie kilkanaście metrów od ogrodzenia.
- Szukaj czarnej granitowej steli z białym medalionem. Kontrast pomiędzy czarnym, polerowanym granitem a owalną, białą płaskorzeźbą ze szlachetnego marmuru sprawia, że pomnik wyraźnie wyróżnia się na tle sąsiednich kwater.
Źródło: Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy (na podstawie: K. Neuberg, „Artyści lwowscy twórcami nagrobka przeworskiego powstańca”, Przeworskie Zapiski Historyczne, t. 3, Przeworsk 1998, s. 191-194) Zdjęcia: Jola Mazurkiewicz Fotografia
