Kiedyś zdobiły niemal każdy wiejski dom, pełniąc funkcję nie tylko dekoracyjną, ale i praktyczną. Dziś są cennym świadectwem dawnej estetyki i obyczajowości. Muzeum w Przeworsku zaprasza do odkrywania świata malowanych makatek, które w okresie wielkanocnym nabierały szczególnego znaczenia. W Galerii „Magnez” można podziwiać unikatowe eksponaty, które przywołują klimat dawnej polskiej wsi.
Makatki malowane na płótnie, popularnie zwane „dywanami”, przeżywały swój złoty wiek od końca lat 40. do lat 70. XX wieku. Ich panoramiczny format nie był przypadkowy – najczęściej wieszano je wzdłuż łóżka, pomiędzy brzegiem a przyczółkami. Poza funkcją estetyczną, stanowiły ważną warstwę izolacyjną, chroniąc śpiących przed chłodem bielonych, murowanych ścian.
Tradycja nakazywała, aby makatki zmieniać co najmniej dwa razy w roku. Było to nieodłącznym elementem generalnych porządków przed Bożym Narodzeniem oraz wiosną, tuż przed Wielkanocą. Stare, zakurzone czy zniszczone płótna ustępowały miejsca nowym, barwnym kompozycjom, które miały rozświetlić dom na święta.
W zbiorach przeworskiego muzeum znajduje się wyjątkowa makata pochodząca z lat 70., odnaleziona w podkarpackiej wsi Wiercany koło Sędziszowa Małopolskiego. Przedstawia ona charakterystyczną parę jeleni w otoczeniu fantastycznych kwiatów i muchomorów. Co ciekawe, na kompozycji widnieją także dwa baranki wielkanocne, co jednoznacznie wskazuje, że była ona przeznaczona na wystrój wiosenny.
Choć dziś patrzymy na nie jak na unikaty, makatki były przykładem sztuki seryjnej. Powstawały szybko, na zamówienie tzw. nakładców, którzy dostarczali chałupnikom gotowe płótna, szablony i farby olejne. Popyt na nie był ogromny – od Bałtyku po Tatry. Był to swoisty „raj na ziemi” dostępny dla każdego, namiastka luksusu i kolorowego świata w codziennym, trudnym życiu mieszkańców wsi.
Wszystkich, którzy chcą poczuć klimat tamtych lat, Muzeum w Przeworsku zaprasza do Galerii „Magnez” na wystawę etnograficzną pt. „Raj na ziemi”.
- Termin: wystawa dostępna do 31 maja 2026 r.
- Bilety: wstęp w cenie 5 zł.
Dopełnieniem muzealnej lekcji historii może być seans krótkometrażowego dokumentu Jerzego Hoffmana z 1966 r. pt. „Jarmark cudów”. Film pokazuje, jak dawniej wyglądał handel na jarmarkach, m.in. słynnymi piernikami z Kańczugi czy drewnianymi fujarkami, wprowadzając widza w świat autentycznego podkarpackiego folkloru.
Źródło: Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy
Fot. R. Czepiński
