Około 40 słuchaczy zgromadziła w niedzielę, 27 września 2026 roku, prelekcja historyka i regionalisty dra Łukasza Bajdy w sali konferencyjno-wystawienniczej w Oranżerii Muzeum w Przeworsku. Spotkanie zorganizowano w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, odbywających się pod hasłem „Przyszłość przeszłości. Dziedzictwo w zagrożeniu”. Prelegent przedstawił losy dawnych rezydencji ziemiańskich w dzisiejszych granicach administracyjnych powiatu przeworskiego, ilustrując swoje wystąpienie zbiorem ponad 80 archiwalnych i współczesnych fotografii.
Opowieść ukazała trzy oblicza lokalnego dziedzictwa: obiekty bezpowrotnie utracone, perły architektury ocalone dzięki nowym funkcjom oraz zabytki popadające w ruinę.
Co przetrwało, a po czym nie ma już śladu?
Historia brutalnie obeszła się ze znaczną częścią ziemiańskiego krajobrazu okolic Przeworska. Schyłek tej epoki przypieczętował rok 1944, kiedy w myśl dekretu o reformie rolnej właściciele zostali pozbawieni swoich majątków, a budynki przez kolejne dekady ulegały dewastacji lub celowej rozbiórce.
Bilans rezydencji ziemiańskich w powiecie przeworskim przedstawia się następująco:
- Dwory nieistniejące: bezpowrotnie zniknęły dwory w Cieplicach, Kisielowie, Łopuszce Wielkiej, Mikulicach, Pantalowicach, Siennowie, Sieteszy oraz Hucisku Jawornickim.
- Obiekty ocalone: nowy rozdział zyskały dwory i pałace w Hadlach Szklarskich, Krzeczowicach, Lipniku, Łopuszce Małej, Przeworsku, Sieniawie oraz Zarzeczu. Dzisiaj mieszczą one instytucje kultury, siedziby fundacji, hotele i restauracje.
- Zabytki bezpośrednio zagrożone ruiną: w rękach prywatnych niszczeją dwory w Żuklinie oraz Urzejowicach.
Schyłek epoki dworu polskiego będącego ostoją obyczaju i tradycji narodowej, symbolem pracowitości, gospodarności i gościnności, kwintesencją kultury szlacheckiej przyniósł rok 1944, kiedy to w myśl bezwzględnego dekretu o reformie rolnej ziemianie utracili swoje majątki – przypomniał podczas prelekcji dr Łukasz Bajda.
Przemysł, kultura i dramat w Lipniku
Właściciele majątków ziemskich w powiecie przeworskim nie ograniczali się wyłącznie do gospodarowania rolnego. W wielu przypadkach byli pionierami przemysłu i mecenasami życia społecznego:
- Hrabia Roman Scipio del Campo uruchomił w Łopuszce Wielkiej kopalnię i fabrykę gipsu bazującą na lokalnych złożach naturalnych.
- Jerzy Turnau w Mikulicach stworzył wzorcowe gospodarstwo rolne, łącząc działalność agronomiczną z pasją malarską i pisarską.
- Kazimierz Pogonowski założył w Łopuszce Małej Zakłady Mechaniczne i Odlewnię Żelaza.
- Karol Kellerman z Żuklina powołał do życia znaną Fabrykę Karoserii w Kańczudze.
- Herman i Genowefa Turnauowie ufundowali neogotycki kościół parafialny w Urzejowicach.
- Ludomir i Helena Wolscy z Siennowa pozostawili po sobie barwne wspomnienia, będące unikalnym źródłem wiedzy o codzienności ziemian z okolic Przeworska i Jarosławia.
Wykład przypomniał także dramatyczne epizody z kronik ziemiańskich – w tym tragiczną śmierć 34-letniego Adama Łastowieckiego z Lipnika, który został zamordowany w afekcie przez swojego sługę Iwana Sazonowa.
Dworki na szlakach turystycznych Podkarpacia
Ocalałe rezydencje ziemiańskie są dziś jednymi z najchętniej odwiedzanych punktów turystycznych ziemi przeworskiej. Przez miejscowości z zabytkowymi parkami i dworami przebiegają trasy Szlaku Architektury Drewnianej, Szlaku Ogrodów i Domów Historycznych oraz linia Przeworskiej Kolei Wąskotorowej „Pogórzanin”.
Prelegent, dr Łukasz Bajda, jest autorem dwóch tomów publikacji „Ziemianie z podkarpackich dworów”, w których dokumentuje losy rodów ziemiańskich naszego regionu. Podczas spotkania w Przeworsku poinformowano, że w przygotowaniu znajduje się już trzeci tom tej serii.
Źródło informacji: Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy (autor notatki: KI)
