W sobotę, 14 listopada 2026 roku, przypada 92 rocznica urodzin Tytusa Dzieduszyckiego-Sasa – wybitnego przedstawiciela polskiej awangardy drugiej połowy XX wieku, który przyszedł na świat 14 listopada 1934 roku w Zarzeczu. Choć zginął tragicznie w Paryżu w 1973 roku w wieku zaledwie 38 lat, zdążył współtworzyć legendarną lubelską grupę „Zamek”, współpracować przy projektowaniu miasta Auroville w Indiach i zapisać się w historii europejskiego surrealizmu oraz abstrakcji. Dorobek tego niezwykle wszechstronnego artysty można dziś oglądać w jego rodzinnych stronach – w oranżerii Pałacu Dzieduszyckich w Zarzeczu prezentowana jest wystawa obejmująca 12 jego prac.
Dla mieszkańców powiatu przeworskiego historia Tytusa Dzieduszyckiego-Sasa to fascynujący dowód na to, jak lokalne dziedzictwo szlacheckiej rezydencji w Zarzeczu splatało się z najważniejszymi nurtami światowej sztuki nowoczesnej i architektury wizjonerskiej.
Od nauk przyrodniczych w Lublinie do paryskiej awangardy
Tytus Dzieduszycki-Sas urodził się jako trzynaste dziecko Włodzimierza hr. Dzieduszyckiego i Róży z Sapiehów. Dzieciństwo spędził w pałacu w Zarzeczu – w domu, w którym od pokoleń pielęgnowano pasję do nauki, przyrody oraz sztuki. To właśnie kontakt z naturą i rezydencjonalnym parkiem ukształtował jego wrażliwość, która później stała się fundamentem jego poszukiwań twórczych.
Początkowo wybrał drogę przyrodnika – studiował biologię na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, równolegle rozwijając warsztat plastyczny. Z czasem sztuka całkowicie przejęła stery w jego życiu:
- w drugiej połowie lat 50. współtworzył lubelską grupę artystyczną „Zamek”, jedno z najważniejszych środowisk polskiej awangardy powojennej
- w 1959 roku wyjechał na stałe do Paryża, gdzie dołączył do międzynarodowego ruchu „Phases”, zrzeszającego artystów eksperymentujących z surrealizmem i abstrakcją
- tworzył rysunki, obrazy, kolaże, asamblaże oraz obiekty przestrzenne, badając relacje między materią, światłem i ruchem
- zajmował się projektowaniem mebli, wnętrz oraz form architektonicznych, współpracując m.in. ze znanym francuskim architektem Rogerem Angerem przy koncepcji eksperymentalnego miasta Auroville w Indiach
W jego twórczości szczególne miejsce zajmowała natura – nie tylko jako źródło inspiracji, lecz także jako świat, wobec którego człowiek powinien zachować pokorę i wrażliwość. Artysta z niezwykłą ciekawością obserwował otaczającą rzeczywistość, przetwarzając jej formy w oryginalne, często zaskakujące kompozycje – przypominają pracownicy Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu.
Gdzie dziś można zobaczyć prace Tytusa Dzieduszyckiego-Sasa?
Pamięć o artyście jest żywo pielęgnowana w jego rodzinnym Zarzeczu. Z okazji 200-lecia powstania miejscowego pałacu w zabytkowej oranżerii Pałacu Dzieduszyckich przygotowano ekspozycję upamiętniającą zarówno samą postać twórcy, jak i jego nierozerwalne związki z tym miejscem.
Zwiedzający mogą zobaczyć w oranżerii 12 reprodukcji prac na papierze pochodzących z różnych okresów jego kariery. Oryginalne dzieła Tytusa Dzieduszyckiego-Sasa znajdują się dziś w zbiorach Muzeum Lubelskiego w Lublinie, w kolekcji sztuki współczesnej Lubelskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych oraz w prywatnym archiwum rodziny artysty w Paryżu.
Źródło: Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu Zdjęcia: archiwum rodzinne (Tytus Dzieduszycki w Zakopanem podczas ferii zimowych 1955 roku)
