Choć Przeworsk słynie głównie z zabytków gotyckich, barokowych i klasycystycznych, w jego krajobrazie kryją się architektoniczne perły z okresu międzywojennego. Muzeum w Przeworsku zaprasza na niezwykłą podróż w czasie śladami lokalnego modernizmu. W piątek, 12 grudnia, o godzinie 18:00 w muzealnej Oranżerii odbędzie się prelekcja Pawła Krausa zatytułowana „Modernizm w Przeworsku? Tak!”.
Wydarzenie, organizowane w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa, ma na celu odkrycie i docenienie „młodego dziedzictwa” naszego miasta – budynków powstałych w latach 1929-1954, które często pozostają niezauważone.
Sąd, kasa chorych i cukrownia – motory rozwoju
Jak podkreśla muzeum, styl modernistyczny, charakteryzujący się nowoczesnością, funkcjonalnością i rezygnacją z ornamentów, jest obecny również w Przeworsku.
Budynki użyteczności publicznej, budynki przemysłowe takie jak: sąd grodzki, spółdzielnia rolniczo-handlowa, kasa chorych, szkoła żeńska, zakład produkcji rozpuszczalników czy kamienica Rynek 26 – to świetne realizacje tego stylu!
Wiele z tych imponujących gmachów powstawało w okresie prosperity miasta, napędzanej m.in. przez prężną działalność Cukrowni Przeworsk i wsparcie Ordynacji Przeworskiej księcia Andrzeja Lubomirskiego. Dwa z najważniejszych obiektów – sąd i spółdzielnia – to dzieła wybitnego architekta inż. Wacława Nowakowskiego.
Spotkanie z ekspertem i wystawa fotografii
W świat architektury modernistycznej Przeworska wprowadzi uczestników Paweł Kraus – krytyk i historyk sztuki, przewodnik po rzeszowskim szlaku modernizmu i autor wielu publikacji o architekturze.
Prelekcji towarzyszyć będzie również miniwystawa fotografii archiwalnych oraz współczesnych zdjęć autorstwa Jolanty Mazurkiewicz, zatytułowana „Modernizm w Przeworsku po (100) latach”.
To doskonała okazja, aby spojrzeć na znane budynki z zupełnie nowej perspektywy i docenić ich historyczną oraz artystyczną wartość. Wstęp na wydarzenie jest wolny.
Publiczna Szkoła Powszechna Żeńska w Przeworsku, obecnie Szkoła Podstawowa nr 2 im. Hugona Kołłątaja, przy ul. Lwowskiej 11. Założenie kamienia węgielnego pod budowę szkoły miało miejsce w 1929 r., zaś oddana została do użytku już we wrześniu 1931 r. Prace budowlane prowadzili Władysław Zawilski majster murarski z Leżajska i Walenty Rybacki budowniczy i burmistrz miasta Przeworska w latach 1921-1934. Jak pisał inspektor szkolny Artur Aulich w 1932 r.: „Szkołę tę pod naciskiem władz szkolnych zbudowała Gmina z nowoczesnym komfortem i z uwzględnieniem wszelkich potrzeb, lecz z kolosalnym wysiłkiem finansowym, a wykończenie jej w obecnym kryzysie napotyka na bardzo znaczne trudności.”
Fot. Budynek dawnej szkoły żeńskiej – 1970 r. Fot. Andrzej Łokaj
Kamienica narożna w północnej pierzei Rynku, u wylotu ulicy Krótkiej (dawna ul. Englarda), budynek prywatny, o funkcji mieszkalnej i handlowej, pod adresem Rynek 26. Poprzedni parterowy budynek należący do handlarza zbożem Abrahama Herbstmana; spłonął w pożarze Przeworska w 1930 r. Kamienica wybudowana została w 1934 r. przez Leiba Herbstmana, w stylu modernistycznym. Po 1944 jako majątek opuszczony pożydowski, przejęta została przez Urząd Miejski w Przeworsku. Wówczas w kamienicy mieściły się sklep i pracownia „Bata S.A.” oraz 3 mieszkania. Modernistyczna bryła kamienicy posiada proporcjonalne symetrycznie zakomponowane elewacje z osią główną 1. piętra, zaakcentowaną wysuniętym balkonem. Dach czterospadowy wysoki, pokryty czerwoną ceramiczną dachówką, z łącznie 4 facjatkami we frontowej i tylnej połaci dachowej. Charakterystyczny południowo-zachodni narożnik budynku – w formie arkady zwieńczonej odcinkowo. W elewacji tylnej na całej wysokości kondygnacji znajduje się murowany przeszklony ganek.
Fot. Widok na kamienicę z perspektywy rynku. Wiec z okazji proklamowania Manifestu Lipcowego PKWN. 13 sierpnia 1944 r.
Budynek Wytwórni Rozpuszczalników przy Cukrowni Przeworsk wraz z Portiernią, przy ul. Lubomirskich 4, dat. lata 50. XX w. Od 1954 r. (Oddział Destylacji Acetono-Butanolowej /Kombinat Cukrownia Przeworsk – Zakład P-2) zakład produkował z melasy buraczanej: aceton, butanol, etanol; wówczas była to największa w Polsce wytwórnia rozpuszczalników. (Pierwszym tego typu zakładem była Fabryka Butanolu przy Cukrowni w Raciborzu, od 1948 r. wytwarzająca butanol i aceton do produkcji lakierów). Produkcja rozpuszczalników w Przeworsku prowadzona była do 1966. Następnie w budynku uruchomiono filię rzeszowskiej Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego. Obecnie jest siedzibą firmy „SZCZOT – MET Produkcja mioteł, szczotek i pędzli”.
Fot. Cukrownia Przeworsk Zakład – P2 1964 r.
Budynek sądu grodzkiego przy ul. Lwowskiej 9, budowany w okresie 1 VI 1935 – 15 XII 1937. Uroczyste poświęcenie gmachu sądu odbyło się 18 grudnia 1937 r. Budowę poprzedził konkurs projektów budynku, do którego zgłosiło się 7 projektantów. Ostatecznie zrealizowano odrębny projekt inż. architekta Wacława Nowakowskiego z Krakowa, prace budowlane wykonywała firma Walentego Rybackiego z Przeworska. Budynek sądu na planie litery U, z dwoma dziedzińcami otwartym sądowym i zamkniętym więziennym, podpiwniczony (z dwoma schronami), blokiem sądowym i blokiem więziennym oraz wieżą mieszczącą klatki schodowe. Sąd (Powiatowy) wznowił działalność 26 sierpnia 1944 r. W tym samym roku władze polityczne miasta podjęły decyzję o przeniesieniu siedziby Sądu Powiatowego do budynku przy ul. Krakowskiej, w którym obecnie mieści się Bank Spółdzielczy w Przeworsku. W budynku przy ul. Lwowskiej umiejscowione zostały organy bezpieczeństwa, milicja, prokuratura. Od roku 1974 budynek zaczęto rozbudowywać; w nowym skrzydle północnym ulokowana została siedziba Milicji Obywatelskiej. W 1978 roku siedziba już wówczas Sądu Rejonowego przeniesiona została ponownie do budynku przy ul. Lwowskiej.
Fot. Sąd Grodzki – 1938 r.
Budynek administracyjno – handlowy Powiatowej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej (wcześniej Składnicy Kółek Rolniczych), następnie (1948 r.) połączonej formalnie z Powiatowym Związkiem Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Przeworsku. Budynek przy ul. Krakowskiej 2 (Piłsudskiego 2), zaprojektowany i wybudowany w okresie okupacji niemieckiej od lipca 1940 r. do 1942 r. na miejscu rozebranego przez okupantów, XVII-wiecznego budynku starego sądu (ziemskiego, c.k. Sądu Grodzkiego), według projektu architekta Wacława Nowakowskiego z Krakowa. (W okresie okupacji Landwirtschaftliche Handelsgenossenschaft mit Antelischaftung in Przeworsk, prowadziła działalność już w roku 1942, zatrudniając m.in. Jadwigę Koczocik, Kazimierza Kruczyńskiego, Stefana Świtalskiego.) Ceglana elewacja z charakterystyczną dekoracją z cegły ułożonej reliefowo w poziome wzory w części parterowej budynku, została pokryta tynkiem przed 1968 r. Od 1968 r. budynek mieścił siedzibę Komitetu Powiatowego PZPR. Stanowił stałe tło pochodów 1-Majowych podążających trasą z Cukrowni „Przeworsk” w kierunku Rynku; pojawił się także kilkakrotnie na pocztówkach z okresu PRL. Nazywany „czerwoną kamienicą” lub „czerwoną składnicą”.
Pocztówka: Widok z ul. Kościelnej na Rynek. Wg fotografii barwnej A. Stelmacha, 1973 r.
Źródło: Facebook / Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo – Parkowy
