Mieszkańcy powiatu przeworskiego wspominają dziś wydarzenia, które dokładnie 90 lat temu wstrząsnęły regionem i przyciągnęły do podprzeworskich Nowosielc gigantyczne tłumy. W poniedziałek 29 czerwca 1936 roku, w dniu wspomnienia świętych Piotra i Pawła, odbyło się uroczyste poświęcenie Kopca Pamięci Michała Pyrza – wójta, który w 1624 roku dowodził legendarną i zwycięską obroną miejscowego kościoła przed najazdem tatarskim. Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy przypomina unikalne zapisy z Kroniki Szkolnej, które obrazują rozmach tamtych uroczystości z udziałem najwyższych władz państwowych i wojskowych.
Z zachowanych archiwalnych dokumentów szkolnych w Nowosielcach (kronika została założona 30 lipca 1914 roku) wynika, że idea upamiętnienia bohatera narodziła się w czerwcu 1935 roku. Do wsi przyjechał wówczas Tadeusz Opioła – pochodzący z Nowosielc redaktor i syn byłego kierownika tutejszej szkoły.
Opioła zwołał zebranie mieszkańców, podczas którego przedstawił historię obrony kościoła przed Tatarami. Na jego wniosek zebrani jednogłośnie zdecydowali o usypaniu kopca na cześć wójta Michała Pyrza. Do powołanego komitetu budowy weszli:
- ks. proboszcz Józef Ulanowski,
- kierownik szkoły Bolesław Stopa,
- pięciu lokalnych gospodarzy: Walenty Cużytek, Antoni Cużytek, Karol Zmora (ówczesny sołtys), Franciszek Słysz oraz Kazimierz Becla.
Prace ruszyły w listopadzie 1935 roku. Początkowo usypany kopiec okazał się jednak za mały. Ponieważ nie dało się go powiększyć w pierwotnym miejscu, zapadła decyzja o przesypaniu go w nową lokalizację – dokładnie tam, gdzie w XVII wieku prawdopodobnie stała narożna baszta obronna. Prace trwały kilka miesięcy z przerwami.
Wizyta Rydza-Śmigłego, salwy armatnie i 82 samoloty
Uroczystość z 29 czerwca 1936 roku miała wymiar ogólnokrajowy i została zorganizowana z ogromnym rozmachem militarnym. Msza polowa odbyła się na pastwisku przed dworem, a przewodniczył jej ks. biskup Franciszek Barda, który poświęcił kopiec i wygłosił okolicznościowe kazanie. Głos zabrał również miejscowy gospodarz Franciszek Słysz.
Wydarzenie zgromadziło najważniejsze osoby w państwie, w tym generalnego inspektora armii Edwarda Rydza-Śmigłego. Manifestacja patriotyczna połączona była z pokazem siły polskiego wojska:
W momencie poświęcenia kopca przez biskupa, artyleria oddała salwę honorową złożoną z 21 strzałów. W tym samym czasie nad głowami zgromadzonych przeleciały aż 82 samoloty wojskowe. Reprezentowane były wszystkie rodzaje broni: piechota, ułani, artyleria oraz czołgi.
Po złożeniu wieńca przez gen. Rydza-Śmigłego na kopcu, rozpoczęła się wielka defilada. Na trybunach honorowych obok generalnego inspektora armii i komitetu budowy zasiedli gen. Wacław Wieczorkiewicz, ks. biskup oraz wojewoda lwowski Władysław Belina-Prażmowski. Przed dostojnikami maszerowało wojsko, organizacje społeczne oraz Stronnictwo Ludowe.
Szacuje się, że w Nowosielcach pojawiło się wtedy od 150 tysięcy do nawet 200 tysięcy ludzi. Oficjalne uroczystości zakończyły się obiadem dla gości na plebanii, a wieczorem mieszkańcy bawili się na hucznej zabawie ludowej z tańcami.
Źródło: Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy / Wpis z Kroniki Szkolnej w Nowosielcach ( AMT Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, T. 215) / Narodowe Archiwum Cyfrowe
