Choć dziś trudno w to uwierzyć, w XIX wieku w Zarzeczu pod Przeworskiem można było poczuć się jak w Holandii. Wszystko za sprawą niezwykłej wizji i determinacji Magdaleny z Dzieduszyckich Morskiej, właścicielki tamtejszego pałacu i ogrodów, która postanowiła „odczarować” wizerunek galicyjskiej wsi, tworząc wzorcowe, estetyczne gospodarstwo inspirowane europejskimi podróżami.
Jak przypomina Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, hrabina Morska była postacią nietuzinkową, otwartą na świat i postęp. Po podróżach po Francji, Anglii i Holandii, wróciła do Zarzecza z głową pełną nowatorskich pomysłów. Jej celem nie było jedynie prowadzenie dochodowego majątku, ale realizacja szerszej, patriotycznej idei – upiększania kraju. Chciała zerwać z wizerunkiem biednej, zaniedbanej wsi galicyjskiej, tworząc „une ferme modèle” – wzorcowe gospodarstwo, które łączyłoby funkcje użytkowe z estetyką.
Z jej inicjatywy w Zarzeczu zaczęły powstawać charakterystyczne, czerwone, ceglane domki bez tynku, wzniesione dla włościan w stylu holenderskim. Były to budynki proste i, co ważne, mało kosztowne w budowie. Hrabina doradzała stawianie budynków długich i nieregularnych, często wyposażonych w ganki, które łączyły wygodę z walorami estetycznymi. Jej koncepcja zachwycała gości i stanowiła rewolucyjne podejście do kształtowania wiejskiego krajobrazu.
Warto dodać, że podobne idee pojawiały się w tym czasie również w innych częściach Polski. Niemal równocześnie księżna Maria Wirtemberska w okolicach Pilicy urządziła wieś na wzór holenderskich farm, przebierając nawet całą ludność w holenderskie stroje.
Niestety, większość z tych unikalnych budynków w Zarzeczu nie przetrwała do naszych czasów. Wiedzę o ich wyglądzie i rozplanowaniu czerpiemy dziś głównie z historycznej publikacji wydanej w Wiedniu w 1836 roku, zatytułowanej: „Zbiór rysunków wyobrażających celniejsze budynki wsi Zarzecza (…)”.
Dziś po tych malowniczych budynkach zostały tylko litografie i wspomnienia. Jednak idea, która przyświecała hrabinie – połączenie estetyki, funkcjonalności i nowoczesności w kształtowaniu przestrzeni wiejskiej – brzmi zaskakująco świeżo i wciąż może być inspiracją.
źródło: Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu
