Czy wiesz, co łączy kuchnie świata, starożytnych wojowników, budowniczych piramid, kwietne bukiety, walkę z przeziębieniem i… wampiry? Odpowiedź jest prosta: czosnek! Dziś, 19 kwietnia, obchodzimy jego święto!
Ta niezwykła roślina od wieków gości w tradycyjnych i nowoczesnych przepisach kulinarnych na całym świecie. Jednak jego wartość wykracza daleko poza smak. Pierwotnie czosnek ceniono przede wszystkim za jego wyjątkowe właściwości wspomagające zarówno fizyczne, jak i duchowe aspekty ludzkiego życia.
Czosnek, czyli co?
Czosnek (łac. Allium sativum L.), bliski krewniak cebuli, pora i szczypiorku, to nie tylko popularna przyprawa o charakterystycznym aromacie, ale przede wszystkim roślina o fascynującej historii i niezwykłych właściwościach.
Choć dziś gości w niemal każdej kuchni świata, jego korzenie sięgają dalekich Chin. To właśnie tam, na długo przed naszą erą, czosnek zagościł na dobre, a Państwo Środka do dziś pozostaje światowym liderem w jego produkcji, odpowiadając za imponujące 2/3 globalnej podaży. Co ciekawe, w starożytnej Azji czosnek pełnił przede wszystkim rolę leczniczą, a dopiero z czasem zyskał uznanie jako niezastąpiony składnik kulinarny.
Sekret tkwi w składzie: bogactwo natury w każdym ząbku
Czosnek to prawdziwa skarbnica aktywnych substancji. Zawiera blisko setkę różnorodnych związków, w tym cenne witaminy (A, C, D oraz z grupy B), niezbędne minerały (mangan, wapń, fosfor, cynk, potas i selen), a także flawonoidy i siarkowe związki. Jednak kluczową rolę odgrywa lotny olejek czosnkowy, bogaty w allinę i enzym allinazę. Po uszkodzeniu komórek czosnku (np. podczas krojenia czy miażdżenia), allina pod wpływem allinazy przekształca się w allicynę – związek o silnych właściwościach przeciwbakteryjnych, przeciwwirusowych i przeciwgrzybiczych. To właśnie allicyna odpowiada za charakterystyczny, ostry zapach czosnku. Aby w pełni wykorzystać jej potencjał, najlepiej spożywać czosnek na surowo, gdyż wysoka temperatura powoduje degradację allicyny. Pieczenie i smażenie zmieniają jego aromat, łagodzą ostrość i wydobywają słodycz dzięki reakcjom Maillarda.
Czosnek i zdrowie: naturalna apteczka
W naszej kulturze czosnek od wieków jest pierwszym wyborem w walce z przeziębieniem i słusznie! Dzięki swoim przeciwdrobnoustrojowym właściwościom, odpowiednio przygotowany, może skutecznie wspomagać organizm. Sposobów na jego podanie jest mnóstwo – od mleka z czosnkiem po kanapki i sałatki. Warto wypróbować domowe sposoby, takie jak czosnek kiszony w zalewie z ogórków kiszonych czy „gałganek Aliny” – zmiażdżony czosnek umieszczony w przewiewnej tkaninie, bezpieczny nawet dla niemowląt.
Jednak prozdrowotne działanie czosnku wykracza daleko poza walkę z infekcjami. Pomaga obniżać poziom „złego” cholesterolu LDL, reguluje ciśnienie krwi, działa antyoksydacyjnie, chroniąc przed chorobą Alzheimera i demencją starczą. Niektóre badania sugerują również jego korzystny wpływ na wydajność fizyczną i zdrowie układu kostno-szkieletowego.
Należy jednak pamiętać o potencjalnych wadach czosnku. Może wywoływać alergie, podrażniać żołądek, powodować zgagę i wzdęcia. Ze względu na swoje właściwości przeciwdziałające krzepnięciu krwi, osoby przyjmujące leki antykoagulacyjne powinny go unikać.
Czosnek w kuchni: smak, który łączy światy
Jako miłośniczka czosnku od najmłodszych lat, mogłabym godzinami opowiadać o jego kulinarnych zastosowaniach. Jest nieodzownym składnikiem kuchni śródziemnomorskiej i azjatyckiej. W Polsce znamy go od średniowiecza, a choć niewiele jest tradycyjnych dań, które bez niego istnieją, to ogórki kiszone są tu niekwestionowanym wyjątkiem. Nasi południowi sąsiedzi również mają swoją „czosnkową zupę” – česneková polévka, idealną na przeziębienie.
Dla tych, którzy preferują łagodniejszy smak, idealny będzie czosnek konfitowany – pieczony lub delikatnie podsmażany, który zyskuje słodycz i traci ostrość, stając się doskonałą pastą do chleba czy dodatkiem do dań.
Ostatnio coraz większą popularność zdobywa czosnek niedźwiedzi o delikatnym aromacie, którego liście stanowią pyszny dodatek do pesto, sałatek, zup i kanapek. Niestety, sezon na niego jest krótki, a dziko rosnący w Polsce jest pod ochroną.
Czosnek a życie towarzyskie: jak pogodzić miłość do smaku z dobrym towarzystwem?
Miłość do czosnku ma swoje wyzwania towarzyskie. Intensywny zapach z ust nie zawsze jest mile widziany. Na szczęście istnieją sposoby, by go zniwelować – jedzenie pietruszki, jabłek, picie mleka czy herbaty miętowej może pomóc. Przy spożywaniu dużych ilości czosnku, nasz pot również może nabrać charakterystycznego aromatu, wtedy warto nieco ograniczyć jego ilość. Zapach z dłoni usuniemy pocierając je o stalowe przedmioty.
Na koniec ciekawostka – czosnek można kupić nie tylko w warzywniaku, ale i w kwiaciarni! Ozdobne odmiany czosnku zachwycają dużymi, kulistymi kwiatami w różnych odcieniach fioletu.
Więcej fascynujących informacji na temat właściwości czosnku znajdziecie w artykule dr Joanny Orzeł z Instytutu Chemii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Źródło: PSSE Przeworsk
