W przededniu Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego w przestrzeniach przeworskiego muzeum zaprezentowano projekt artystyczno-dokumentacyjny, który rzuca nowe światło na historię lokalnej nekropolii. Przeworski cmentarz rzymskokatolicki, którego początki sięgają lat 60. XIX wieku, to nie tylko miejsce spoczynku, ale także otwarta galeria sztuki sepulkralnej. Choć z biegiem lat dawne kwatery otacza coraz gęstsza współczesna zabudowa, wiekowe obeliski, kamienne krzyże i płaskorzeźby wciąż kryją w sobie niezwykłe opowieści o dawnym Przeworsku.
Inspiracją oraz hasłem przewodnim ekspozycji stała się autentyczna inskrypcja wyryta na cokole pomnika Eugienii z Kaweckich Końcowiczowej, żony dra Jana Końcowicza – burmistrza Przeworska w latach 1879–1883. Młoda kobieta zmarła w kwiecie wieku w 1891 roku, a tuż obok niej spoczęła jej malutka córka Maniusia, pochowana w tym samym roku. Ich groby zdobią kunsztowne rzeźby: postać żałobnicy przy złamanej kolumnie symbolizującej nagle przerwane życie oraz postać anioła śmierci. Dzieła te wyszły spod dłuta uznanych mistrzów epoki – krakowskiego artysty Kazimierza Mularskiego oraz przemyskiego rzeźbiarza Ferdynanda Majerskiego.
Cztery wątki historii zatrzymane w kadrze
Wystawa Joli Mazurkiewicz to efekt pracy w latach 2024–2026. Z bogatego archiwum artystka wyselekcjonowała 40 fotografii, które podzielono na cztery spójne rozdziały tematyczne:
- Najstarsi i najbardziej zasłużeni – zabytkowe nagrobki oraz grobowce wybitnych postaci z dziejów miasta. Wśród nich najmłodszym chronologicznie obiektem jest pomnik Marii z Lubomirskich Tyszkiewiczowej, siostry księcia Andrzeja Lubomirskiego, zmarłej w Przeworsku 28 kwietnia 1942 roku.
- Ślady dawnych mistrzów – dokumentacja inskrypcji i sygnatur rzemieślników tworzących nagrobki. Na fotografiach odnajdziemy podpisy kamieniarzy z Przeworska, w tym Michała Stuchlińskiego i Daniela Gielasa, a także Tadeusza Janika z Rzeszowa.
- Spojrzenia z porcelanek – poruszające portrety nagrobkowe wykonane na owalnych płytkach porcelanowych, ukazujące dawnych mieszkańców Przeworska z przełomu XIX i XX wieku.
- Pejzaż i kwatery dziecięce – panoramy Starego Cmentarza uchwycone w zimowej oraz wiosennej szacie, a także przejmujące ujęcia kwatery, w której spoczywają najmłodsze dzieci.
Kontynuacja dzieła sprzed czterech dekad
Projekt realizowany przez Jolę Mazurkiewicz łączy wrażliwość artystyczną z bezcenną wartością archiwalną. Praca ta stanowi bezpośrednią kontynuację pionierskich, lecz niedokończonych badań, które pod koniec lat 80. XX wieku prowadził Krzysztof Neuberg – znany przeworski kolekcjoner, fotograf i regionalista. Już wtedy, niemal 40 lat temu, alarmował on, że historyczny charakter nekropolii bezpowrotnie zanika, stawiając gorzkie pytania o społeczną pamięć o dawnych nagrobkach.
Dzisiejsza wystawa udowadnia, że pamięć o przeszłości wciąż żyje. Coroczne kwesty organizowane na przeworskim cmentarzu pozwalają sukcesywnie ratować niszczejące nagrobki, a ekspozycja w Zespole Pałacowo-Parkowym stanowi impuls do zadumy, modlitwy i odkrywania zapomnianych kart z życia dawnych przeworskich rodzin.
Źródło informacji: Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy (tekst: KI)
